هران قدیم از چهار محله تشکیل شده بود به نام های سنگلج، اودلاجان (عودلاجان)، بازار و چاله میدان. در زمان ناصرالدین شاه قاجار چندین محله تازه در تهران ساخته شد به نام های ارگ، چاله حصار، خانی آباد، قنات آباد، پاچنار، پامنار، گار ماشین، گود زنبورک خانه، صابون پزخانه، گود عرب ها و دروازه قزوین.
خیابان ولیعصر بلندترین خیابان ایران و همچنین بلندترین خیابان در خاور میانه است[۶۴] که در سال های نخست پادشاهی رضاشاه ساخته شده است. درازای آن ۱۸٫۶ کیلومتر، که از میدان راه آهن تهران آغاز و به میدان تجریش در منطقهٔ شمیرانات پایان می یابد. این خیابان یازده هزار چنار در دو سوی خود دارد.
این شهر در حدود ۷۳۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.[۲] شهرداری تهران برای تأمین نیازمندی ها و اداره بهتر سطح شهر را به ۲۲ منطقه شهرداری و ۱۲۳ ناحیه بخش کرده که شهر ری و تجریش را نیز شامل شده است.
از سوی دیگر وزارت کشور هم برای انجام انتخابات های مختلف و کارهای مدیریتی دیگر، تفسیر خاص خود را از شهرستان تهران دارد که بر ۲۲ منطقه شهرداری منطبق نیست و شمیران و ری را نیز شهرستان هایی جداگانه در نظر گرفته است. این شهر به واسطهٔ داشتن شبکه مخابراتی گسترده نیز دارای نواحی هفت گانه مخابراتی می باشد.[نیازمند منبع]
در تقسیم بندی وزارت کشور شهرستان تهران در مرکز استان تهران قرار دارد. از شمال به شهرستان های کرج و شمیرانات، از شرق به شهرستان دماوند، از جنوب به شهرستان های پاکدشت ،قرچک و ورامین و ری و اسلامشهر و از غرب به شهرستان های قدس، شهریار و استان البرز محدود می شود. مرکز آن بخش مرکزی است
تهران به عنوان پایتخت ایران در زمان شکل گیری مساحتی حدود ۳ کیلومتر مربع داشت. با تغییرات سیاسی و افزایش جمعیت در زمان دودمان پهلوی و پس از انقلاب ۱۳۵۷ شهر دستخوش دگرگونی منطقه ای و افزایش مساحت شد و شمار زیادی محله و شهرک در محدوده کلانشهر تهران ساخته شد به طوری که در سال ۱۳۴۷، نخستین طرح جامع شهر تهران ابلاغ شد که در آن مساحت شهر با افزایشی خیره کننده به ۱۸۱کیلومتر مربع رسید. برخی از این محله ها همان روستاهای پیشین بود که گسترش داده شده بود. این مساحت به ۱۲ناحیه تقسیم شده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تعداد مناطق تهران به ۲۰ منطقه افزایش یافت. بعد از این در ابتدای دهه ۷۰ و پس بررسی های مجدد غرب شهر تهران، چهار منطقه جدید ۹، ۵، ۲۰ و ۲۱ ایجاد شد و تعداد مناطق تهران بر اثر تغییراتی به ۲۲ منطقه افزایش یافت
تهران به دلیل جایگاه آن به عنوان پایتخت زودتر از شهرهای دیگر با نمودهای مدرنیسم، و از آن میان معماری مدرن، آشنا شد. دگردیسی معماری تهران از سنتی به مدرن از دوران ناصرالدین شاه آغاز شد و به ویژه این روند در دوران پهلوی که زندگی مدرن از حصار دربار و ارگ سلطنتی خارج شد، چهرهٔ شهر را دگرگون نمود.[۵۲]
در دوران رضا شاه نیاز به راه اندازی نهادهای مدرن مانند بانک ها، ساختمان های دولتی و مانند آن ها به گونهٔ روزافزونی احساس می شد؛ اما طراحی و اجرای ساختمان این گونه نهادها با روش های سنتی عملاً ممکن نبود زیرا این گونه نهادها نیازمند معماری و فضاهای خاص خود بودند. معمارانی که در این دوره از پیشروان آوردن معماری اروپایی به تهران بودند، یا خود شهروندان اروپایی بودند یا دانش آموختگان دانشگاه های اروپا. از میان این معماران می توان از نیکلای مارکف معمار گرجستانی تبار دانش آموختهٔ دانشکدهٔ هنرهای زیبای سن پترزبورگ، ماکسیم سیرو، آندره گدار معمار فرانسوی، محسن فروغی معمار ایرانی، گابریل گورکیان معمار ایرانی-ارمنی که در اروپا هم معمار شناخته شده ای بود و معماران ایرانی-ارمنی دیگر چون وارطان هوانسیان، پل آبکار، اوژن آفتاندلیانس و قلیچ باقلیان نام برد.[۵۲][۵۳] در این دوره معماری ای در تهران بروز کرد که در کالبد مدرن بود اما در تزئینات و نماسازی هایش از معماری سنتی یا باستانی ایران الهام گرفته بود. از شاخص ترین نمونه های این معماری می شود به ساختمان کاخ شهربانی در محوطهٔ میدان مشق یا باغ ملی اشاره کرد. معماران در آن دوره می کوشیدند «شکوه از دست رفته» ایران را الگو گرفتن از معماری باستان در بازسازی کنند
نمای شهر در نقاط گوناگون بر پایهٔ عوامل جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی متفاوت است. در شمال شهر که به کوه ها نزدیک تر است معمولاً خیابان ها و کوچه ها شیبدارتر و در جنوب شهر هموارتر هستند. همچنین در جنوب شهر ساختمان های بلندمرتبه کمتر و در شمال شهر بیشترند. ساختمان های اداری و دولتی نیز عمدتاً در مرکز شهر قرار دارند. از طرف دیگر در مناطقی که تاریخ ساخت آن ها جدیدتر است مانند منطقه ۲، منطقه ۵ و منطقه ۲۲ که همگی در غرب و شمال غرب شهر جای دارند، با توجه به پیروی از آیین نامه های جدیدتر، اصول شهرسازی در آن ها بیشتر رعایت شده است. در این منطقه ها معمولاً عرض خیابان ها و کوچه ها، سرانه پارکینگ و سرانه فضای سبز از دیگر مناطق شهر بیشتر است. وارون بر آن در مناطق کهن تر که ساخت آن ها زودتر انجام گرفته است مانند منطقه ۱۲ (تهران قدیم) و منطقه ۲۰ (ری) معمولاً بناهای تاریخی و سنتی بیشتری وجود دارد.
در تحقیقی تحت عنوان «ارزیابی ترجیحات بصری زنان از فضاهای شهری در تهران»، مکان های فاقد جذابیت بصری بیشتری در شهر مشخص شده و بطور کلی محیط و فضاهای تهران از جهت بصری «نامناسب» دانسته شده است.
آب و هوا ی شهر تهران تأثیر گرفته از کوهستان در شمال (نسیم توچال) و دشت در جنوب است. جز منطقه های شمالی تهران که تحت تأثیر کوهستان، تا اندازه ای معتدل و مرطوب هستند، آب و هوای دیگر منطقه های شهر کمابیش گرم و خشک و در زمستان ها اندکی سرد است. مهم ترین منبع بارش در این شهر بادهای مرطوب مدیترانه ای و اطلسی هستند که از سوی غرب می وزند. رشته کوه البرز همچون سدی از نفوذ بسیاری از توده های هوا جلوگیری می کند، از همین روی سبب گردیده که هوای تهران از یک سو خشک تر و از سوی دیگر از آرامش نسبی برخوردار باشد.[۴۸]
یکی از شدیدترین بارندگی های تهران در ۱ اردیبهشت ۱۳۴۱ روی داد. این بارش ۱۰ ساعت طول کشید. اداره هواشناسی اعلام کرد میزان باران یک روز تهران معادل شش سال بوده است
تهران در هزار سال اخیر شاهد چهار زمین لرزه بزرگ بوده است. تهران آخرین زلزله شدید خود را در سال ۱۸۳۰ میلادی، شاهد بوده است.[۴۲]
تهران از لحاظ موقعیت زمین شناختی بر روی گُسل های فعالی قرار گرفته که باعث رانش زمین و زمین لرزه می شوند.[۴۳] از میان بسیاری از گسل های فعال تهران، احتمال فعال شدن سه گُسل به نام های، «گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل جنوب ری» بیش از بقیه وجود دارد.[۴۴]
بسیاری از ساختمان ها و آپارتمان های تهران کیفیت ساخت وساز پائینی دارند و از این روی به گفته بسیاری از کارشناسان، در صورت وقوع زلزله در تهران، بسیار پرتلفات خواهد بود.[۴۵][۴۶]
طی تحقیق مؤسسه علمی آلفرد وگنر آلمان تهران وارد لیست ده نفری خطرناک ترین شهرهای دنیا برای وقوع بلایای طبیعی شد. عامل اصلی ورود این شهر به لیست قرار گرفتن روی گسل زلزله در عین وجود سازه های غیراستاندارد فراوان در سطح شهر و همین طور تراکم جمعیت بالا می باشد.
شهر تهران در ۵۱ درجه و ۲ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۳۶ دقیقهٔ طول شرقی و ۳۵ درجه و ۳۴ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۵۰ دقیقهٔ عرض شمالی قرار گرفته است و ارتفاع آن از ۲۰۰۰ متر در مرتفع ترین نقاط شمال[۳۷] تا ۱۲۰۰ متر در مرکز و ۱۰۵۰ متر در جنوب متغیّر است. تهران در بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه های جنوبی رشته کوه البرز گسترده شده است. از جنوب به کوه های ری و بی بی شهربانو و دشت های هموار شهریار و ورامین و از شمال توسط کوهستان محصور شده است.[۱۷] ارتفاع چند نقطه شهر تهران از سطح دریا: شهر تهران از نظر زمین لرزه جزء مناطق پرزیان (۸ تا ۱۰ درجه مرکالی) به شمار می آید.[۳۸] گسلهایی که در تهران و حومه تا شعاع ۱۵۰ کیلومتری مرکز شهر قرار دارند، عبارتند از گسل مشاء، گسل شمال تهران، گسل ری، گسل طالقان، گسل ایوانکی و گسل ایپک که بررسی رفتار آن ها حایز اهمیت است.[۳۹]
شهر تهران، به طور پیوسته در معرض خطر سیل قرار دارد. از دلایل اصلی این موضوع، می توان اختلاف ارتفاع زیاد، شرایط اقلیمی خاص، وجود رودخانه های فراوان مانند رود کرج، رود دربند، رود چیتگر و مسیل های متعدد و قرارگرفتن شهر تهران در پای کوه را نام برد.[۴۰] همچنین در شهر تهران، ۱۲ حوزه آبریز بالادست مسلط بر آب و ۱۴ کیلومتر نوار مولد سیل از دارآباد تا غرب دره فرحزاد وجود دارد.
در بارهٔ ریشه شناسی نام تهران اختلاف نظر زیادی وجود دارد که تعدادی از آن نظرات در اینجا آمده است:
پاره ای از پژوهشگران «ران» را پسوندی به معنای دامنه گرفته اند و شمیران و تهران را بالادست و پایین دست خوانده اند.
برخی دیگر تهران را تغییر شکل یافتهٔ «تهرام» به معنای منطقهٔ گرمسیر دانسته اند، در مقابل شمیرام یا شمیران که منطقه سردسیر است.
و همچنین عدّه ای بر این باورند که سراسر دشت پهناوری که امروز تهران بزرگ خوانده می شود در میان کوه های اطراف، گود به نظر می رسید و بدین سبب «ته ران» نام گرفت.[۳۳]
البته با توجه به توسعهٔ تهران در سال های متمادی پس از شهر «ری» مشهور، و اینکه تهران محلی بوده است نزدیک به ری و در «ته» یا آخر آن، ممکن است واژهٔ تهران تغییر یافتهٔ عبارت «ته ری ان» باشد. (یعنی محلی که در ته ری قرار دارد) و الف و نون مرسوم در نام بسیاری از شهرهای ایران کم کم به این نام هم چسبیده و به مرور اصلاح شده و به صورت «تهران» درآمده است.
روستایی که پیش درآمد شهر تهران بوده است، پیش از اسلام نیز وجود داشته، امّا پس از اسلام کم کم نام آن معرّب گردیده و از تهران به طهران تبدیل شده است. امّا جغرافیدانان معروف آن روزگار نیز به املای تهران اشاره نموده اند. همزمان با جنبش مشروطه، که تغییرات زیادی در ادبیّات و نگارش زبان فارسی به وجود آمد، رفته رفته املای تهران رواج یافت و پس از تأسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و تأکید آن بر املای تهران، املای دیگر (طهران) کاملاً منسوخ شد.[۱۷]
اعتماد السلطنه در مرآت البلدان دربارهٔ وجه تسمیه تهران چنین آورده است: " چون اهل آنجا (تهران) در وقتی که دشمن برای آنها به هم می رسید در زیر زمین پنهان می شدند، از این جهت به این اسم موسوم شده است که به " ته ران" یعنی زیر زمین می رفته اند".[۳۰]
نام برخی کوی ها و محلات تهران منسوب به خانوارهای رؤسای ایل هایی است که در زمان آقامحمدخان و فتحعلی شاه در پایتخت جدید اسکان داده شدند؛ مانند کوچه شیرازیها و کوچه افشارها در قلب محله چال میدان، کوچه دیگری منسوب به افشارها در شمال محله سنگلج؛ دیگر محله عرب ها در گوشه شمال غربی محله عودلاجان؛ و نیز کوچه و حمام قراقانیها در محله چال میدان؛ کوچه شام بیاتی ها در شمال عودلاجان؛ کوچه خدابنده لو در غرب عودلاجان؛ محله باجمانلوها در شمال غرب محله سنگلج؛ تکیه و محله قمی ها در محله سنگلج که همگی در محله های خوب و به اصطلاح سرآب اسکان یافته اند
سابقه زندگی در تهران به ۵٫۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی گردد. در دی ماه ۱۳۹۳ اسکلت یک انسان در منطقه مولوی تهران متعلق به حدود ۷٫۰۰۰ سال پیش کشف گردید. پیش از این گمان می رفت سابقه زندگی در منطقه تهران امروزی به کشفیات قیطریه که متعلق به ۳٫۰۰۰ سال پیش بود، برمی گردد.[۲۷][۲۸][۲۹]
تهران برای نخستین بار توسّط ایل قاجار پایتخت ایران شد. تصویر کتیبهٔ فتحعلی شاه، روی تپّهٔ سنگی چشمه علی واقع در شمال شهر ری منطقه ۲۰ تهران
یاقوت حَمَوی مورخ یونانی الاصل عرب زبان در مُعجَم البُلدان تعریفی از طهران کرده و وضع این آبادی را در قرن ششم و هفتم قمری نشان داده است که به شرح زیر است: طِهران به کسر طاء و سکون ها و را و نون در آخر، لفظی است عجمی و ایشان «تهران» تلفظ می کنند، چون در زبان ایشان طاء وجود ندارد. این آبادی از دیه های ری است و میان آن دو قرب سنگ فاصله است. مردی راستگو از مردم ری مرا خبر داد که این آبادی دیهی بزرگ است که بناهای آن در زیر زمین بنیان یافته است و هیچ کس جز به اراده مردم بدانجا راه نمی یابد و در بیشتر اوقات ایشان نسبت به سلطان وقت راه خلاف و سرپیچی می پیمایند و وی را جز مدارا با ایشان چاره ای نیست. آنجا را دوازده محله است که هرکدام را با دیگری نزاع است و مردم محله ای به محله دیگر درنمی آیند. آن را باغ و بوستان فراوان است که همچون شبکه ای بناها را در میان دارد و خود حائلی در برابر تهاجم به حساب می آید. وی گفت مردم آنجا با وجود محفوظ بودن با گاو کشت نمی کنند و این کار را با بیل انجام می دهند از آن روی که ایشان را دشمن فراوان است و می ترسند که گاوشان به غارت برود
تِهْران (دربارهٔ این پرونده آوا راهنما·اطلاعات) بزرگ ترین شهر و پایتخت ایران، مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. جمعیّت شهرتهران طبق سرشماری سال (۱۳۹۵) بالغ بر ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ نفر و مساحت ۷۳۰ کیلومتر مربّع است؛[۹] بیست و پنجمین شهر پرجمعیّت و بیست و هفتمین شهر بزرگ جهان به شمار می آید.[۲][۱۰][۱۱]
در جنوب دامنهٔ رشته کوه البرز در ۱۱۲ کیلومتری جنوب دریای خزر واقع شده است. این شهر دارای یک شبکهٔ متراکم بزرگ راهی و خطّ فعّال مترو و چهار خط در حال احداث است که در بهار سال ۱۳۹۰، ۱۲۹ میلیون مسافر را جابه جا کرده اند.[۱۲]
تاریخ شکوفایی تهران به سال ۱۷۸۸م هنگامی که آقامحمدخان قاجار آن را به پایتختی برگزید، برمی گردد. سپس در روزگار رضاشاه پهلوی باشتاب بیشتری گسترش یافت و مردم بسیاری از استان های پیراموش را جذب نمود.[۱۳] از دههٔ ۱۹۶۰م، مرکز جذب مهاجران زیادی از سراسر ایران بوده است.